Bỏ việc văn phòng mở trại ong dú: tính trước điều gì

Nếu đang đi làm hưởng lương mà muốn bỏ hẳn để mở trại ong dú, câu cần trả lời trước không phải «ong dú có lãi không» mà là «mình sống bằng gì trong 18–30 tháng chưa có thu đều». Trại ong dú lớn chậm: đàn phải ổn định một mùa mới tách được, mật mỗi tổ mỗi năm chỉ vài lạng tới khoảng một ký tuỳ loài và vùng. Người chuyển nghề thành công thường là người đã nuôi thử song song với công việc cũ, giữ được một nguồn thu khác, và biết rõ cơ thể mình chịu được nắng, dốc, khiêng vác tới đâu.

Bao lâu thì trại ong dú bắt đầu có thu?

Ong dú khác ong mật ở chỗ đàn nhỏ, tăng quân chậm. Một tổ mua về, đặt đúng chỗ, phải mất vài tháng mới xây lại đủ bầu mật, bầu phấn và đĩa nhộng sau quãng vận chuyển. Ở phần lớn các vùng, người nuôi chỉ tách khi thùng đã kín, bầu mật xếp tới sát nắp, đĩa nhộng dày. Từ một tổ thành hai tổ khoẻ thường tốn một mùa hoa. Muốn từ 20 tổ lên 100 tổ bằng tự tách, cách nhanh nhất cũng mất khoảng hai năm nếu không gặp mùa xấu.

Mật thì càng chậm. Ở quy mô trại, nhà nuôi có kinh nghiệm thường không thu mật năm đầu của đàn mới, hoặc chỉ thu phần dư ở mùa hoa rộ. Tức là trong 12 tháng đầu, phần lớn tiền đi ra còn tiền vào gần như bằng không. Bài chi phí và vốn đầu tư trên trang có liệt kê khoản chi theo giai đoạn; ở đây chỉ nhấn một điều: đừng tính tiền sinh hoạt gia đình vào vốn trại. Hai khoản này phải tách sổ ngay từ ngày đầu.

Mốc thời gian thường gặp

Các con số trên là khoảng hay gặp ở những trại đi đường tự nhân giống, không mua dồn nhiều tổ một lúc. Mua nhiều thì rút ngắn được thời gian, nhưng rủi ro chết đàn đổ dồn vào lúc người nuôi còn non tay nhất.

Kỹ năng nào người từ văn phòng hay thiếu?

Người làm văn phòng thường mạnh ở sổ sách, tính toán, tìm thông tin, bán hàng qua mạng. Những cái đó có ích về sau. Cái thiếu là tay nghề với ong, và tay nghề này chỉ có bằng số lần mở thùng.

• Đọc cửa tổ: nhìn năm phút trước cửa là biết đàn đang mạnh hay yếu. Ong ra vào đều, có con mang phấn vàng ở chân sau, ống cửa sáp còn mới và sạch là tín hiệu tốt. Cửa vắng lúc chín, mười giờ sáng ngày nắng, có xác ong rơi dưới chân thùng, có mùi chua lạ là phải mở xem.
• Tách đàn: tách sớm khi đàn chưa đủ quân là cách mất cả hai tổ nhanh nhất. Người mới hay nôn vì muốn tăng số tổ.
• Xử lý ruồi và kiến: thùng hở khe, mật đổ ra khi mở thùng là mời ruồi đẻ trứng. Vài ngày sau giòi phá cả tổ.
• Thu mật sạch: chọc hoặc hút từng bầu mật, không vắt cả bánh nhộng; giữ mật mát vì mật ong dú loãng, để nóng dễ lên men.
• Sửa thùng: bào, ráp, bít khe, thay mái che. Trại 100 tổ năm nào cũng có vài chục thùng cần sửa.

Cách học nhanh nhất vẫn là theo một người nuôi lâu năm vài chục buổi, tốt nhất vào cả mùa hoa lẫn mùa khan. Đọc trước phần bắt đầu làm trại ong dú để có khung, nhưng đừng coi đọc là đủ.

Sức khoẻ ngoài trời: thứ ít ai tính

Ong dú không đốt, nên nhiều người nghĩ đây là nghề nhẹ. Nhẹ hơn ong mật thì đúng, nhưng vẫn là nghề ngoài trời. Giờ làm tốt nhất là sáng sớm và chiều muộn vì ong ra hoạt động mạnh lúc trời ấm, thường trên 24–25 độ, còn giữa trưa nắng gắt mở thùng thì sáp mềm, mật dễ chảy. Mùa khô miền Nam hay miền Trung, nhiệt độ ngoài nắng dễ quá 35 độ. Người quen ngồi máy lạnh tám tiếng mà ra vườn bốn tiếng liền trong tháng Tư thì cơ thể sẽ báo ngay.

Những việc nặng thật: khiêng thùng đã đầy mật và nhộng, có khi 8–15 ký tuỳ cỡ thùng; đi dốc ở trại đồi; ngồi xổm lâu khi kiểm thùng đặt thấp; lái xe máy chở thùng giữa các điểm. Đau lưng là bệnh nghề phổ biến hơn bị côn trùng cắn.

Cách thử đơn giản: trước khi nộp đơn nghỉ, dành trọn một tháng mùa nắng, mỗi cuối tuần làm việc trại từ sáu giờ tới mười giờ sáng. Nếu sau một tháng vẫn thấy muốn làm tiếp, đó là dấu hiệu tốt hơn mọi bảng tính.

Nên bỏ việc ngay hay nuôi song song?

Gần như mọi người nuôi lâu năm đều khuyên nuôi song song trước. Lý do không phải là ong dú khó, mà vì năm đầu có quá nhiều thứ chưa biết: vùng mình có đủ hoa quanh năm không, đàn ở chỗ mình có hay bỏ tổ không, mùa mưa kéo dài có làm ruồi bùng không, khách quanh mình có chịu mua mật chua nhẹ, loãng hơn mật ong thường không.

Khi nào có thể nghỉ việc

1. Đã nuôi ít nhất một năm tròn, đi qua đủ mùa hoa và mùa khan, tỉ lệ đàn sống ổn.
2. Đã tự tách được và đàn tách sống tốt qua ba tháng.
3. Đã bán được mật hoặc tổ giống cho người lạ, không chỉ cho người quen.
4. Có khoản để dành đủ sống 18 tháng mà không đụng vào vốn trại.
5. Người nhà đồng ý, hiểu rằng hai năm đầu thu nhập sẽ thấp và không đều.

Thiếu hai trong năm điều trên thì nên chờ thêm một mùa. Chờ một mùa rẻ hơn nhiều so với mất một trại.

Đường lui nếu trại không chạy như dự tính

Lập trại mà không có đường lui là đặt cả gia đình lên một mùa mưa. Những phương án hay được dùng:

• Giữ một phần nghề cũ làm tự do: kế toán, thiết kế, dịch thuật, dạy kèm. Mỗi tuần vài buổi là đủ đệm.
• Thoả thuận với chỗ làm cũ được quay lại hoặc làm hợp đồng ngắn hạn.
• Không bán hết tài sản để dồn vào trại. Đất, xe, khoản tiết kiệm dự phòng nên giữ nguyên.
• Đặt mốc dừng rõ ràng: nếu sau 24 tháng số tổ khoẻ chưa tới một mức đặt trước, hoặc thu chưa đủ một phần chi phí sinh hoạt, thì quay về làm song song thay vì gồng.

Mốc dừng nghe có vẻ bi quan, nhưng chính nó giúp người mới không đổ thêm tiền vào một hướng sai. Nhiều trại thành công là trại từng dừng lại một năm để sửa cách làm, rồi mới mở rộng lại.

Những điều không cần làm ngay năm đầu

Người từ văn phòng hay muốn làm bài bản từ đầu: logo, trang bán hàng, giấy công bố sản phẩm, kho lạnh, nhà sơ chế riêng. Năm đầu chưa cần. Chưa có mật đều thì thương hiệu chỉ là chi phí. Những thứ nên làm ngay lại rất rẻ: một cuốn sổ ghi từng thùng, một cái bản đồ vẽ tay vị trí tổ, một danh sách người mua thử. Khi trại đã có trên 50–60 tổ khoẻ và mùa mật đầu tiên trôi chảy, lúc đó mới tính đầu tư phần bán hàng.

Cũng không cần mua thiết bị đắt: máy hút mật chuyên dụng, tủ sấy, cân điện tử nhiều số lẻ. Một ống tiêm lớn, dao mỏng, rây inox, lọ thuỷ tinh sạch và tủ lạnh gia đình là đủ cho vài chục tổ.

Việc nên làm ngay tuần này

Nếu đang cân nhắc chuyển nghề, tuần này hãy làm ba việc: ghi ra tổng chi phí sinh hoạt một tháng của gia đình và nhân lên 18; hẹn đi theo một người nuôi ong dú trong ít nhất hai buổi sáng; và đặt mua 5–10 tổ đầu tiên từ nguồn rõ ràng để nuôi thử cạnh nhà. Có thể tham khảo nguồn tổ giống trên chợ ong dú và ghi chép từng thùng bằng ứng dụng sổ tổ để sau một năm có số liệu thật mà quyết.